تفہیماتِ ربانیّہ

تفہیماتِ ربانیّہ — Page 139

سمجھا نہیں گیا۔شان نزول وغیرہ کے متعلق شاہ صاحب موصوف طویل بحث کے ضمن میں لکھتے ہیں :- سبب نزول دو قسم است ، قسم آنست که حادثه واقع شد که دراں ایمان مومناں و نفاق منافقال بر روئے امتحان آمد چنانکه در اُحد و احزاب اتفاق افتاد - خدا تعالے مدے ایناں و نکوهش آناں نازل ساخت تا فیصل گردد میان دو فریق و درین میان تعريضات بسیار بخصوصیات این حادثه بظهور می رسد پس واجب است که بکلام مختصر آن حادثه را شرح داده آید تا سوق آن کلام برخواننده روشن شود و قسم آنست که معنی آیت بعموم خود تمام است بغیر احتیاج دانستن حادثه که سبب نزول شده است ، و حکم عموم لفظ راست نه خصوص سبب را، قد مائے مفسرین بقصد احاطه آثار مناسبه باک آیت یا بقصد بیان ما صدق آن عموم آن قصه را ذکر کردند، این قسم را ذکر کردن ضر ور نیست پیش ایس فقیر محقق شده است که صحابه و تابعین بسیار بود که نزلت الآية في كذا میگفتند وعرض ایشاں تصویر ما صدق آن آیت بود و ذکر بعض حوادث که آیت آنرا بعموم خود شامل شده است خواه این قصه متقدم باشد یا متاخر، اسرائیلی باشد یا جاہلی یا اسلامی ، تمام قیود آیت را در گرفته شد یا بعض آنرا والله اعلم ازین تحقیق دانسته شد که اجتهاد را دریں قسم دخلے ہست و قصص متعدده را آنجا گنجائش هست ( الفوز الکبیر فی اصول التفسير صفحه ۴۰) حضرت شاہ صاحب کی عبارت واضح ہے اس کا خلاصہ یہ ہے کہ جن آیات یا الہامات کا تعلق کسی گزشتہ واقعہ سے ہو اس کو تو اسی پر چسپاں کرنا چاہئے لیکن جو عام ہو وہ جہاں چسپاں ہو سکے وہاں کرنا چاہئے۔اس کے لئے اجتہاد کا راستہ کھلا ہے۔اس بیان سے اصولی طور پر اعتراض کا حل ہو گیا۔اعتراضات کے تفصیلی جواب پہلا اعتراض معترض نے الہام پہلے نشی، پھر بیہوشی پھر موت درج کر کے لکھا ہے مرنیوالوں 139)