مکتوبات احمد (جلد پنجم) — Page 485
میگویم آن درجہ معرفت ازچہ مراد است اگر عبارت از داشتن اسماء صفاتِ حق تعالیٰ است پس اجمال آں در دل خود موجود است و تفصیل آں از پیروی کلامِ ر ّبانی حاصل میشود و اگر مراد ازدرجہمعرفت دراصل بخداشدن است کہ وصفِ اولیاء و انبیاء است پس باید دانست کہ آن مقام ازاختیار انسان بلند تر است و در انجا حکمت و تدبیرپیش نمے رود تفصیل ایں اجمال آنکہ از تلاوت آیات ربّانی ارادہ حق چنیں دریافت مے شود کہ برائے ایمان آوردن برو حدت باری تعالیٰ واِذعان ہمہ صفات اوقوتے در دل انسان ازدستِ تقدیر تحریر است وہماں قوت باعث تکلیف ایمان و نیز قوت من وجہ برائے کسب عبادت دادہ شد وہماں باعث تکلیف عبادت است اماانسان ہیچ قوتے برائے تقرب و وصالِ حق نمیدارد و انسان را برعلم حقائقِ انوار الٰہی طاقتے و مقدورے نیست۔چراکہ خدا محکوم نیست کہ بر ا را دہ انسان تابع باشد و انسان حاکم خدا نیست کہ در خزانہ انوار ایزدی دست انداز گردد پس ذرّہ امکان بر ذات محیط العالمین چگو نہ محیط گردد ویک کس مخلوق خالق ہمہ کس راچساں دریافت کند۔بدوں آنکہ او خود جلوہ انداز گردد دویم دل را منور گرداند لہٰذا تقاضائے رحمت ایزدی اجازت استعانت از حضرت والائے خود بخشید بدیں مضمون کہ ہر گاہ بر نماز قائم شویم باید کہ در تصّور اسماء و صفات حق تعالیٰ دل خود را از ہمہ چیز ہا باز پس کشیدہ بظلماتِ حیرت انداز یم در آں وقت از خدائے خود استعانت بخواہیم کہ اے بار خدایا ما خویشتن را از نشیب گاہِ محسوسات حتّی المقدور خود برآوردہ سوئے تصور جلال تو مابرکشیدیم مگر از طاقتِ خود بآں درگاہ عالی نتوانیم رسید اکنوں انتظار دستگیری تست اما باید کہ ایں تصور استعانت در آں ظلمات حیرت چناں باجان ودل یکے بودہ باشد کہ گویا جان و دل صورت تصور است ایں غایت جہد ما بنی آدم است بعد ازاں بدرجہ معرفت رسانیدن و سوئے خود کشیدن کار خدا است چنانچہ در آیۃ کریمہ اشارہ بدیں استعانت است و کفّار بتاں را مظہر ایں استعانت میدانند و آرام و اطمینانِ دل و رسیدن خود بدرجہ معرفت از وسیلۂ بتاں می خواہند چنانچہ گفتن اوشاں کہ بت ما وقتِ عبادت ہمچو عینک است دلالت بریں معنی دارد یعنی چنانچہ عینک مددگار بصارت است و نظر را بمقصد اصلی میرساند ہمچناں بت ہائے ما مددگارِ دل اند کہ دل را از پراگندگی باز می دارند و بدرجہ قرب و معرفت مے رسانند ایں نہ معلوم کہ حق تعالیٰ از ازل روئے دل سوئے خود داشتہ است پس پراگندگی کجا ست و بدرجہ معرفت رسیدن کارِ انسان نیست۔پس در مومن